この項目では、アイスランド語における動詞の形態論について述べる。
総説 アイスランド語の動詞(sagnorð)は、次のような要素を持つ。 態 - 能動態、 中動態、受動態 法 - 直説法、接続法、命令法 時制- 現在、過去、未来、完了 数 - 単数、複数 人称 - 1人称、 2人称、 3人称 分詞 - 現在分詞、過去分詞、完了分詞(過去分詞の中性単数主格に一致) (太字は、動詞の活用によって表現されるものを指す。)
また、形態的に、直説法過去時制単数の語幹をどのように形成するかによって、強変化動詞(strong verb, sterk beyging)、弱変化動詞(weak verb, veik beyging)の2つに大きく分類される。
強変化動詞 強変化動詞では、直説法過去時制単数の語幹を、語幹の母音を変えることによって形成する。強変化動詞では、4つの語幹から動詞の全形態が構成される。その語幹と、対応する形態を次に示す。(bjóða 「提供する」を例に) bjóð- - 直説法現在形(単数ではi-ウムラウトを伴う)、接続法現在形、命令法、現在分詞 bauð- - 直説法過去形単数 buð- 直説法過去形複数、接続法過去形(i-ウムラウトを伴う) boð- 過去分詞、完了分詞 強変化動詞における活用語尾は次のとおりである。 + 強変化動詞における活用語尾 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 -Ø -Ø -i -i -st -st -ist -ist 2人称 -ur/(r)ð -st -ir -ir -Ø (ðu/du/tu) 3人称 -ur/r/Ø -Ø -i -i 複数 1人称 -um -um -um -(j)um -um -umst -umst -umst -(j)umst -umst 2人称 -ið -uð -ið -(j)uð -ið -ist -ust -ist -(j)ust -ist 3人称 -a -u -i -(j)u -ast -ust -ist -(j)ust 不定形 að -a að -ast 現在分詞 -andi男性単数主格 過去分詞 -inn男性単数主格, -in女性単数主格, -ið中性単数主格 完了分詞 -ið -ist
bjóða 「提供する」の各形態は次のようになる。 + 強変化動詞 bjóða 「提供する」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 býð bauð bjóði byði býðst bauðst bjóðist byðist 2人称 býður bauðst bjóðir byðir bjóð (bjóddu) 3人称 býður bauð bjóði byði 複数 1人称 bjóðum buðum bjóðum byðum bjóðum bjóðumst buðumst bjóðumst byðumst bjóðumst 2人称 bjóðið buðuð bjóðið byðuð bjóðið bjóðist buðust bjóðist byðust bjóðist 3人称 bjóða buðu bjóði byðu bjóðast buðust bjóðist byðust 不定形 að bjóða að bjóðast 現在分詞 bjóðandi 過去分詞 boðinn, boðin, boðið 完了分詞 boðið boðist (太字はウムラウトの影響を受けていることを表す。)
クラス1 bíta 不定形の語幹が-íCaで終わる動詞はこのクラスに属する。 語幹母音のパターンは、 í - ei - i - i となる。
+ 強変化 クラス1動詞 bíta 「噛む」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 bít beit bíti biti bíst beist bítist bitist 2人称 bítur beist bítir bitir bít(tu) 3人称 bítur beit bíti biti 複数 1人称 bítum bitum bítum bitum bítum bítumst bitumst bítumst bitumst bítumst 2人称 bítið bituð bítið bituð bítið bítist bitust bítist bitust bítist 3人称 bíta bitu bíti bitu bítast bitust bítist bitust 不定形 að bíta að bítast 現在分詞 bítandi 過去分詞 bitinn, bitin, bitið 完了分詞 bitið bitist
クラス2 bjóða 不定形が-jóCa, -júCa, -úCaで終わる動詞はこのクラスに属する。 母音に応じて3つのサブパターンがある。
-jó- : -au- : -u- : -o- + 強変化 クラス2動詞 bjóða 「提供する」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 býð bauð bjóði byði býðst bauðst bjóðist byðist 2人称 býður bauðst bjóðir byðir bjóð (bjóddu) 3人称 býður bauð bjóði byði 複数 1人称 bjóðum buðum bjóðum byðum bjóðum bjóðumst buðumst bjóðumst byðumst bjóðumst 2人称 bjóðið buðuð bjóðið byðuð bjóðið bjóðist buðust bjóðist byðust bjóðist 3人称 bjóða buðu bjóði byðu bjóðast buðust bjóðist byðust 不定形 að bjóða að bjóðast 現在分詞 bjóðandi 過去分詞 boðinn, boðin, boðið 完了分詞 boðið boðist -jú- : -au- : -u- : -o- + 強変化 クラス2動詞 ljúka 「(与格)…を終える」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 lýk lauk ljúki lyki lýkst laukst ljúkist lykist 2人称 lýkur laukst ljúkir lykir ljúk(tu) 3人称 lýkur lauk ljúki lyki 複数 1人称 ljúkum lukum ljúkum lykjum ljúkum ljúkumst lukumst ljúkumst lykjumst ljúkumst 2人称 ljúkið lukuð ljúkið lykjuð ljúkið ljúkist laukust ljúkist lykjust ljúkist 3人称 ljúka luku ljúki lykju ljúkast lukust ljúkist lykjust 不定形 að ljúka að ljúkast 現在分詞 ljúkandi 過去分詞 lokinn, lokin, lokið 完了分詞 lokið lokist
-ú- : -au- : -u- : -o- + 強変化 クラス2動詞 súpa 「(少しずつ)飲む」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 sýp saup súpi sypi 2人称 sýpur saupst súpir sypir súp(tu) 3人称 sýpur saup súpi sypi 複数 1人称 súpum supum súpum sypum súpum 2人称 súpið supuð súpið sypuð súpið 3人称 súpa supu súpi sypu 不定形 að súpa 現在分詞 súpandi 過去分詞 sopinn, sopin, sopið 完了分詞 sopið クラス3 snerta 不定形が-VCCaで終わる動詞はこのクラスに属する。母音等に応じて10のパターンが存在する。
-e- : -a- : -u- : -o- + 強変化 クラス3動詞 snerta 「(心に)触れる、(心を)動かす」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 snert snart snerti snyrti 2人称 snertur snarst snertir snyrtir snert(tu) 3人称 snertur snart snerti snyrti 複数 1人称 snertum snurtum snertum snyrtjum snertum 2人称 snertið snurtuð snertið snyrtjuð snertið 3人称 snerta snurtu snerti snyrtu 不定形 að snerta 現在分詞 snertandi 過去分詞 snortinn, snortin, snortið 完了分詞 snortið
-ve- : -va- : -u- : -o- + 強変化 クラス3動詞 verpa 「投げる」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 verp varp verpi yrpi 2人称 verpur varpst verpir yrpir verp(tu) 3人称 verpur varp verpi yrpi 複数 1人称 verpum urpum verpum yrpum verpum 2人称 verpið urpuð verpið yrpuð verpið 3人称 verpa urpu verpi yrpju 不定形 að verpa 現在分詞 verpandi 過去分詞 orpinn, orpin, orpið 完了分詞 orpið
-inn- : -ann- : -unn- : -unn- + 強変化 クラス3動詞 spinna 「紡ぐ」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 spinn spann spinni spynni spinnst spannst spinnist spynnist 2人称 spinnur spannst spinnir spynnir spinn(du) 3人称 spinnur spann spinni spynni 複数 1人称 spinnum spunnum spinnum spynnum spinnum spinnumst spunnumst spinnumst spynnumst spinnumst 2人称 spinnið spunnuð spinnið spynnuð spinnið spinnist spunnust spinnist spynnust spinnist 3人称 spinna spunnu spinni spynnu spinnast spunnust spinnist spynnust 不定形 að spinna að spinnast 現在分詞 spinnandi 過去分詞 spunninn, spunnin, spunnið 完了分詞 spunnið spunnist
-inn- : -ann- : -und- : -und- + 強変化 クラス3動詞 finna 「見つける」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 finn fann finni fyndi finnst fannst finnist fyndist 2人称 finnur fannst finnir fyndir finn(du) 3人称 finnur fann finni fyndi 複数 1人称 finnum fundum finnum fyndum finnum finnumst fundumst finnumst fyndumst finnumst 2人称 finnið funduð finnið fynduð finnið finnist fundust finnist fyndust finnist 3人称 finna fundu finni fyndu finnast fundust finnist fyndust 不定形 að finna að finnast 現在分詞 finnandi 過去分詞 fundinn, fundin, fundið 完了分詞 fundið fundist
-vinn- : -vann- : -unn- : -unn- + 強変化 クラス3動詞 vinna 「働く、する」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 vinn vann vinni ynni vinnst vannst vinnist ynnist 2人称 vinnur vannst vinnir ynnir vinn(du) 3人称 vinnur vann vinni ynni 複数 1人称 vinnum undum vinnum ynnum vinnum vinnumst unnumst vinnumst ynnumst vinnumst 2人称 vinnið unnuð vinnið ynnuð vinnið vinnist unnust vinnist ynnust vinnist 3人称 vinna unnu vinni ynnu vinnast unnust vinnist ynnust 不定形 að vinna að vinnast 現在分詞 vinnandi 過去分詞 unninn, unnin, unnið 完了分詞 unnið unnist
-in- : -aC- : -un- : -un- 直説法過去形単数では、語幹末尾の子音が無声になり、その前のnは末尾の子音に同化する。 + 強変化 クラス3動詞 vinda 「巻く」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 vind vatt vindi yndi vinst vast vindist yndist 2人称 vindur vast vindir yndir vind(du) 3人称 vindur vatt vindi yndi 複数 1人称 vindum undum vindum yndum vindum vindumst undumst vindumst yndumst vindumst 2人称 vindið unduð vindið ynduð vindið vindist undust vindist yndust vindist 3人称 vinda undu vindi yndu vindast undust vindist yndust 不定形 að vinda að vindast 現在分詞 vindandi 過去分詞 undinn, undin, undið 完了分詞 undið undist
-en- : -an- : -un- : -un- 動詞によっては、各語幹のnは後続の子音に同化する。 + 強変化 クラス3動詞 renna 「走る」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 renn rann renni rynni 2人称 rennur rannst rennir rynnir renn(du) 3人称 rennur rann renni rynni 複数 1人称 rennum runnum rennum rynnum rennum 2人称 rennið runnuð rennið rynnuð rennið 3人称 renna runnu renni rynnu 不定形 að renna 現在分詞 rennandi 過去分詞 runninn, runnin, runnið 完了分詞 runnið
-ja/e- : -a- : -u- : -o- 不定形の語幹でBreakingが起きているパターン。直説法現在形単数でのみBreakingが起こらない形が現れる。 + 強変化 クラス3動詞 bjalga 「(与格)…を救う」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 berg barg bjargi byrgi bergst bargst bjargist byrgist 2人称 bergur bargst bjargir byrgir bjarg(ðu) 3人称 bergur barg bjargi byrgi 複数 1人称 björgum burgum björgum byrgjum björgum björgumst burgumst björgumst byrgjumst björgumst 2人称 bjargið burguð bjargið byrgjuð bjargið bjargist burgust bjargist byrgjust bjargist 3人称 bjarga burgu bjargi byrgju bjargast burgust bjargist byrgjust 不定形 að bjarga að bjargast 現在分詞 bjargandi 過去分詞 borginn, borgin, borgið 完了分詞 borgið borgist
-ökkv- : -ökk- : -ukk- : -okk- + 強変化 クラス3動詞 hrökkva 「始まる、跳ねる」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 hrekk hrökk hrökkvi hrykki 2人称 hrekkur hrökkst hrökkvir hrykkir hrökk(tu) 3人称 hrekkur hrökk hrökkvi hrykki 複数 1人称 hrökkvum hrukkum hrökkvum hrykkjum hrökkvum 2人称 hrökkvið hrukkuð hrökkvið hrykkjuð hrökkvið 3人称 hrökkva hrukku hrökkvi hrykkju 不定形 að hrökkva 現在分詞 hrökkvandi 過去分詞 hrokkinn, hrokkin, hrokkið 完了分詞 hrokkið
-y- : -ö- : -u- : -u- + 強変化 クラス3動詞 syngja 「歌う」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 syng söng syngi syngi 2人称 syngur söngst syngir syngir syng(ðu) 3人称 syngur söng syngi syngi 複数 1人称 söngjum sungjum syngjum syngjum syngjum 2人称 syngið sunguð syngjið syngjuð syngið 3人称 syngja sungu syngi syngju 不定形 að syngja 現在分詞 syngjandi 過去分詞 sunginn, sungin, sungið 完了分詞 sungið
クラス4 skera 不定形が-VCaで終わり、Cが流音(l, r, m, n)である動詞はこのクラスに属する。 母音によって2つのサブクラスが存在する。
-e- : -a- : -á- : -o- + 強変化 クラス4動詞 skera 「切る」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 sker skar skeri skæri skerst skarst skerist skærist 2人称 skerur skarst skerir skærir sker(ðu) 3人称 skerur skar skeri skæri 複数 1人称 skerum skárum skerum skærum skerum skerumst skárumst skerumst skærumst skerumst 2人称 skerið skáruð skerið skæruð skerið skerist skárust skerist skærust skerist 3人称 skera skáru skeri skæru skerast skárust skerist skærust 不定形 að skera að skerast 現在分詞 skerandi 過去分詞 skorinn, skorin, skorið 完了分詞 skorið skorist
-o- : -o/va- : -o/vá- : -o- + 強変化 クラス4動詞 koma 「来る」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 kem kom komi kæmi 2人称 kemur komst komir kæmir kom(du) 3人称 kemur kom komi kæmi 複数 1人称 komum komum komum kæmum komum 2人称 komið komuð komið kæmuð komið 3人称 koma komu komi kæmu 不定形 að koma 現在分詞 komandi 過去分詞 kominn, komin, komið 完了分詞 komið + 強変化 クラス4動詞 sofa 「眠る」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 sef svaf sofi svæfi 2人称 sefur svafst sofir svæfir sof(ðu) 3人称 sefur svaf sofi svæfi 複数 1人称 sofum sváfum sofum svæfum sofum 2人称 sofið sváfuð sofið svæfuð sofið 3人称 sofa sváfu sofi svæfu 不定形 að sofa 現在分詞 sofandi 過去分詞 sofinn, sofin, sofið 完了分詞 sofið
クラス5 drepa 不定形の語幹が-VCaで終わり、Cが流音でない動詞はこのクラスに属する。 母音の差によって4つのサブクラスが存在する。
-e- : -a- : -á- : -e- + 強変化 クラス5動詞 drepa 「殺す」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 drep drap drepi dræpi drepst drapst drepist dræpist 2人称 drepur drapst drepir dræpir drep(tu) 3人称 drepur drap drepi dræpi 複数 1人称 drepum drápum drepum dræpum drepum drepumst drápumst drepumst dræpumst drepumst 2人称 drepið drápuð drepið dræpuð drepið drepist drápust drepist dræpust drepist 3人称 drepa drápu drepi dræpu drepast drápust drepist dræpust 不定形 að drepa að drepast 現在分詞 drepandi 過去分詞 drepinn, drepin, drepið 完了分詞 drepið drepist
-iCj- : -a- : -á- : -e- + 強変化 クラス5動詞 biðja 「頼む」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 bið bað biðji bæði biðst baðst biðjiist bæðist 2人称 biður baðst biðjir bæðir bið(biddu) 3人称 biður bað biðji bæði 複数 1人称 biðjum báðum biðjum bæðum biðjum biðjumst báðumst biðjumst bæðumst biðjumst 2人称 biðjið báðuð biðjið bæðuð biðjið biðjist báðust biðjist bæðust biðjist 3人称 biðja báðu biðji bæðu biðjast báðust biðjist bæðust 不定形 að biðja að biðjast 現在分詞 biðjandi 過去分詞 beðinn, beðin, beðið 完了分詞 beðið beðist
-iggj- : -á- : -ág- : -eg- + 強変化 クラス5動詞 þiggja 「受け入れる」 能動態 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 þigg þá þiggi þægi 2人称 þiggur þást þiggir þægir þigg(ðu) 3人称 þiggur þá þiggi þægi 複数 1人称 þiggjum þágum þiggjum þægjum þiggjum 2人称 þiggið þáguð þiggið þægjuð þiggið 3人称 þiggja þágu þiggi þægju 不定形 að þiggja 現在分詞 þiggjandi 過去分詞 þeginn, þegin, þegið 完了分詞 þegið
-é- : -á- : -á- : -é- + 強変化 クラス5動詞 sjá (< séa) 「見える」 能動態 中動態 直説法 接続法 命令法 直説法 接続法 命令法 現在 過去 現在 過去 現在 現在 過去 現在 過去 現在 単数 1人称 sé sá sjái sæi sést sást sjáist sæist 2人称 sérð sást sjáir sæir sjá(ðu) 3人称 sér sá sjái sæi 複数 1人称 sjáum sáum sjáum sæjum sjáum sjáumst sáumst sjáumst sæjumst sjáumst 2人称 sjáið sáuð sjáið sæjuð sjáið sjáist sáust sjáist sæjust sjáist 3人称 sjá sáu sjái sæju sjást sáust sjáist sæjust 不定形 að sjá að sjást 現在分詞 sjándi 過去分詞 séður, séð, séð 完了分詞 séð sést
クラス6 grafa 不定形が-VCaである動詞はこのクラスに属する。 不定形の母音によって4つのサブクラスに分類される。
-a- : -ó- : -ó- : -a-