アルバニア語(アルバニアご、shqip、)は、インド・ヨーロッパ語族アルバニア語派に属する言語の総称であり、また一般的にはアルバニア語派に属する言語のうち数か国の公用語として用いられる標準アルバニア語を指す。ルーマニア語やブルガリア語と、言語間で共通の特徴をもつバルカン言語連合をなす。
本記事ではアルバニア語派及び標準アルバニア語について記述する。アルバニア語派に属するその他の言語は、それぞれの記事を参照のこと。
アルバニア語派
アルバニア語派はインド・ヨーロッパ語族の語派のひとつである。標準アルバニア語、アアルヴァニティック語、などが含まれる。
分類 アルバニア語派に含まれる言語は、大きくトスク・アルバニア語とゲグ・アルバニア語の2つに分けられる。シュクンビン川はトスクとゲグの境界線とされており、それより南のアルバニアと北マケドニア共和国、ギリシャ、イタリアのアルバニア人コミュニティではトスク・アルバニア語が優勢である。シュクンビン川より北のアルバニア、およびモンテネグロ、コソボ共和国、北マケドニア共和国とセルビアではゲグ・アルバニア語が優勢である。
現在の標準語は、トスク・アルバニア語をベースに整えられたものであり、この系統に分類される。
400px|アルバニア語派の言語系統 400px|アルバニア語の方言・近縁言語の地理的分布
標準アルバニア語
標準アルバニア語はアルバニア、コソボ共和国、北マケドニア共和国およびモンテネグロで公用語として用いられている。
系統 アルバニア語がインド・ヨーロッパ語族に属することが証明されたのは1850年代である。アルバニア語は、基本的には古代のイリュリア語かダキア語のどちらかを祖先とすると考えられている。この二つの言語は、2000年前に東南ヨーロッパで話されていた。
長い歴史の中で、アルバニア人はたくさんの語彙を周辺から借用した。主なものにはラテン語、スラヴ諸語、ギリシャ語そしてイタリア語がある。
話者分布 アルバニア語は約600万人によって話されており、そのうち350万人がアルバニア国内で、それ以外では主にコソボ共和国、北マケドニア共和国、モンテネグロ、セルビア、ギリシャ北西部で話されている。また南イタリアとシチリア島においては約25万人によって話されているALBANIANS - World Directory of Minorities and Indigenous Peoples、2012年11月28日閲覧。。これらのイタリア領では15世紀頃に移住したアルバニア人であるアルベレッシュが中心となってアルバニア語のコミュニティーがかたちづくられた。現代では国外移住者によってブルガリア・ルーマニア・ウクライナThe Albanian Language、2012年11月28日閲覧。をはじめアメリカ・オーストラリアにも幾つかの小規模な話者グループが形成され、アルバニア語が話されている。
文字 アルバニア語が文字として表現されたのは比較的遅く、アルバニア語で記された現存最古の文献、テクスト群は15世紀の半ばに記された短い語句である。現存する最古の印刷文献は、ローマ・カトリック教会の聖職者、ジョン・ブズクにより1555年に書かれたものである。アルバニア語を教えた最初の学校は、1638年にフランシスコ会により設立された。
アルバニアは当初はラテン文字で表記されたが、1478年の完全征服から1912年の独立宣言までオスマン帝国による支配下にあり、その間にアルバニア人の多くがイスラム教への改宗を行った事もあって、アルバニア本土ではアルバニア語が政治的・宗教的理由により当時のオスマン帝国の公用文字であったアラビア文字で綴られた事もある。しかし、独立回復後は再びラテン文字表記へと変更され、現在の標準的な書き言葉でもラテン文字が使用される。
下表にアルバニア語アルファベットを示し、さらに最下段にてそれぞれの字母の発音をIPAで表しておく。
新旧記法対応表 現在のラテン文字 (1912-)イスタンブール式 (1879)Bashkimi式ギリシャ文字アラビア文字キリル文字IPA A a A a A a Α آ А B b B b B b Б ب Б C c C c Ts ts ΤΣ تس Ц Ç ç Ç ç Ch ch ΤΣ̈ چ Ч D d D d D d D د Д Dh dh Б δ Dh dh Δ ذ ? E e E ε É é Ε ا َ Е Ë ë e E e Ε̰ ? Ъ F f F f F f Φ ف Ф G g G g G g Γ غ Г Gj gj Γ γ Gh gh Γ̇ ك Ђ,ГЇ H h H h H h Χ̇ هـ Х I i I i I i Ι ِ ا Ї, И J j J j J j J ى Ѣ,Ј K k K k K k Κ ق К L l L l L l Λ ل Љ,Л Ll ll Λ λ Ll ll Λ̇ لل Л M m M m M m Μ م М N n N n N n Ν ن Н Nj nj И ŋ Gn gn Ν̇ نى Њ,НЇ O o O o O o Ο ? О P p Π p P p Π ٻ П Q q Q q C c Κ̇ كـ Ћ,КЇ R r R r R r Ρ ر Р Rr rr Ρ ρ Rr rr Ρ̇ رر РР S s S s S s Σ س С Sh sh Σ σ Sh sh Σ̈ ش Ш T t T t T t Τ ت Т Th th Θ θ Th th Θ ث Ѳ U u U u U u Ȣ () او У V v V v V v Β و В X x X x Z z DΣ دس ДС Xh xh X̦ x̦ Zh zh DΣ̈ ج Џ Y y Y y Y y Υ َ و ЈУ Z z Z z X x Ζ ز З Zh zh Z̧ z̧ Xh xh Ζ̇ ژ Ж
文法 SVO型語順。
名詞・冠詞 名詞は男性・女性・中性(両性)の3つの性に分けられており、単数・複数のほかに6種類の格変化(主格・対格・属格・与格・奪格・呼格)がある。ただし、現代の標準語で中性名詞と名詞の呼格は非常にまれである。属格と与格の語形変化も同形になっており、奪格も近年に同形になる傾向が見られる。また、一部の方言に処格もあるが、標準語にはない。
冠詞は定冠詞のみがあるが、後置冠詞で名詞にくっつけて、格と共に変化する。また、不定の時は通常、英語の a に当たる një(1つ)が名詞の前に置かれる。 +名詞の格変化の例(定性複数の属格・与格・奪格の末尾の -t はいずれも省略できる)男性名詞格qytet(都市)zog(鳥)dre(鹿)libër(本)不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複主格qytetqyteteqytetiqytetetzogzogjzoguzogjtëdredrerëdreridrerëtlibërlibralibrilibrat対格qytetqyteteqytetinqytetetzogzogjzogunzogjtëdredrerëdrerindrerëtlibërlibralibrinlibrat属格qytetiqyteteveqytetitqytetevetzoguzogjvezogutzogjvetdreridrerëvedreritdrerëvetlibrilibravelibritlibravet与格qytetiqyteteveqytetitqytetevetzoguzogjvezogutzogjvetdreridrerëvedreritdrerëvetlibrilibravelibritlibravet奪格qytetiqyteteshqytetitqytetevetzoguzogjshzogutzogjvetdreridrerëshdreritdrerëvetlibrilibrashlibritlibravet女性名詞格shtëpi(家)vajzë(少女)lule(花)motër(姉妹)不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複不定単不定複定単定複主格shtëpishtëpishtëpiashtëpitëvajzëvajzavajzavajzatluleluleluljaluletmotërmotramotramotrat対格shtëpishtëpishtëpinështëpitëvajzëvajzavajzënvajzatlulelulelulenluletmotërmotramotrënmotrat属格shtëpieshtëpiveshtëpisështëpivetvajzevajzavevajzësvajzavetlulejeluleveluleslulevetmotremotravemotrësmotravet与格shtëpieshtëpiveshtëpisështëpivetvajzevajzavevajzësvajzavetlulejeluleveluleslulevetmotremotravemotrësmotravet奪格shtëpieshtëpishshtëpisështëpivetvajzevajzashvajzësvajzavetlulejeluleshluleslulevetmotremotrashmotrësmotravet +人称代名詞・指示代名詞の格変化単数人称代名詞複数人称代名詞指示代名詞一人称二人称三人称一人称二人称三人称単数複数男性女性男性女性男性女性男性女性主格unëtiaiajonejuataatokykjokëtakëto対格mua / mëty / tëatë / eatë / ene / najuata / iato / ikëtëkëtëkëtakëto属格なしなしなしなしなしなしなしなしkëtijkësajkëtyrekëtyre与格mua / mëty / tëatij / iasaj / ineve / najuve / juatyre / uatyre / ukëtijkësajkëtyrekëtyre奪格mejetejeatij / tijasaj / sajneshjushatyre / tyreatyre / tyrekëtijkësajkëtyrekëtyre +所有代名詞の格変化所有代名詞所有者一人称単数二人称単数三人称男性単数三人称女性単数所有の対象単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女主格imiimjatë mitëtë miatytijotjatë tutëtë tuati tijie tijatë tijtëtë tijati sajie sajatë sajtëtë sajat対格timintimentë mitëtë miattëndintëndentë tutëtë tuattë tijintë tijëntë tijtëtë tijattë sajintë sajëntë sajtëtë sajat属/与/奪格timitsimestë mivetë miavetënditsatestë tuvetë tuavetë tijitsë tijëstë tijvetë tijavetë sajitsë sajëstë sajvetë sajave所有者一人称複数二人称複数三人称複数三人称再帰所有の対象単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女主格ynijonatanëttonatjuajijuajatuajttuajati tyrie tyrjatë tyrettë tyreti vetie vetatë vetëttë vetat対格tonintonëntanëttonattuajintuajëntuajttuajattë tyrintë tyrentë tyrettë tyrettë vetintë vetëntë vetëttë vetat属/与/奪格tonitsonëstanëvetonavetuajitsuajëstuajvetuajavetë tyritsë tyrestë tyrevetë tyrevetë vetitsë vetëstë vetëvetë vetave
形容詞 所有限定詞と形容詞は通常、修飾する名詞の後ろに置かれる。また、多くの形容詞は前に人称・定性を表す接辞をつける必要がある。例:Mali i Zi(モンテネグロ)、një vajzë e bukur(美しい少女)、yjet e mëdhenj të largët(あれらの大きな遠い星)、Ky film nuk është i mirë.(この映画は良くない。)。 +形容詞の格変化形容詞mirë(良い、規則変化)ri(若い・新しい、不規則変化)被修飾語単数男性単数女性複数男性複数女性単数男性単数女性複数男性複数女性定性不定定不定定不定定不定定不定定不定定不定定不定定主格i mirëi mirëe mirëe mirëtë mirëe mirëtë mirae mirai rii rie ree retë rinje rinjtë rejae reja対格të mirëe mirëtë mirëe mirëtë mirëe mirëtë mirae miratë rie ritë ree retë rinje rinjtë rejae reja属格/与格/奪格të mirëtë mirëtë mirësë mirëtë mirëtë mirëtë miratë miratë ritë ritë resë retë rinjtë rinjtë rejatë reja +所有限定詞の格変化所有者一人称単数二人称単数三人称男性単数三人称女性単数被修飾語単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女主格imimee mie miaytjotee tue tuai tije tije tije tijai saje saje saje saja対格timtimee mie miatëndtëndee tue tuae tije tije tije tijae saje saje saje saja属格/与格/奪格timsimetë mitë miatëndsatetë tutë tuatë tijsë tijtë tijtë tijatë sajsë sajtë sajtë saja所有者一人称複数二人称複数三人称複数三人称再帰被修飾語単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女単男単女複男複女主格ynëjonëtanëtonajuajjuajtuajtuajai tyree tyree tyree tyrei vete vete vete veta対格tonëtonëtanëtonatuajtuajtuajtuajae tyree tyree tyree tyree vete vete vete veta属格/与格/奪格tonësonëtanëtonatuajsuajtuajtuajatë tyresë tyretë tyretë tyretë vetsë vettë vettë veta
動詞 動詞は人称に応じて変化するため、主語が省かれる場合も多い。動詞の多くは能動態と中動態(中動受動態)の2つの態のほかに、直説法、接続法、条件法、希求法、感嘆法、命令法の6つの法を持つ。時制・相の表現には現在、未完了、アオリスト、現在完了、過去完了、大過去、未来、未来完了の8つがあるが、全ての法に8つの時制・相が使えるとは限らない。また、能動態に英語の have に当たる kam 、中動態に英語の be に当たる jam の各種活用は他の動詞の活用に多く使われる。
直説法・条件法・感嘆法の下で動詞の前に nuk あるいは s' を、ほかの法の下で動詞の前に mos をつけることで否定を表す。
動詞は活用の語尾変化のパターンにより、大まかに2つの種類に分けられるが、出没母音、変化母音や変形に2種類の変化の特定形態が共に出現するなど、不規則動詞も多い。 +動詞の活用の例(afroj=近づける=能動態、afrohem=近づく=中動態、分詞:afruar)態法時制・相一人称単数二人称単数三人称単数一人称複数二人称複数三人称複数能動態直説法現在unë afrojti afronai afronne afrojmëju afroniata afrojnë未完了unë afrojati afrojeai afrontene afronimju afronitata afroninアオリストunë afrovati afroveai afroine afruamju afruatata afruan現在完了unë kam+分詞ti ke+分詞ai ka+分詞ne kemi+分詞ju keni+分詞ata kanë+分詞過去完了unë kisha+分詞ti kishe+分詞ai kishte+分詞ne kishim+分詞ju kishit+分詞ata kishin+分詞大過去unë pata+分詞ti pate+分詞ai pati+分詞ne patëm+分詞ju patët+分詞ata patën+分詞未来人称+do të+直説現在式ti do të afroshai do të afrojë人称+do të+直説現在式未来完了unë do të kem+分詞ti do të kesh+分詞ai do të ketë+分詞ne do të kemi+分詞ju do të keni+分詞ata do të kenë+分詞接続法現在人称+të+直説現在式ti të afroshai të afrojë人称+të+直説現在式未完了人称+të+直説未完了現在完了unë të kem+分詞ti të kesh+分詞ai të ketë+分詞ne të kemi+分詞ju të keni+分詞ata të kenë+分詞過去完了人称+të+直説過去完了条件法未完了人称+do të+直説未完了過去完了unë do të kisha+分詞ti do të kishe+分詞ai do të kishte+分詞ne do të kishim+分詞ju do të kishit+分詞ata do të kishin+分詞希求法現在unë afrofshati afrofshai afroftëne afrofshimju afrofshitata afrofshin現在完了unë paça+分詞ti paç+分詞ai pastë+分詞ne paçim+分詞ju paçit+分詞ata paçin+分詞感嘆法現在unë afruakamti afruakeai afruakane afruakemiju afruakeniata afruakan未完了unë afruakëshati afruakësheai afruakëshne afruakëshimju afruakëshitata afruakëshin現在完了unë paskam+分詞ti paske+分詞ai paska+分詞ne paskemi+分詞ju paskeni+分詞ata paskan+分詞過去完了unë paskësha+分詞ti paskëshe+分詞ai paskësh+分詞ne paskëshim+分詞ju paskëshit+分詞ata paskëshin+分詞命令法現在ti afroju afroni中動態直説法現在unë afrohemti afroheshai afrohetne afrohemiju afroheniata afrohen未完了unë afroheshati afrohesheai afrohejne afroheshimju afroheshitata afroheshinアオリスト人称+u+能動アオリストai u afrua人称+u+能動アオリスト現在完了unë jam+分詞ti je+分詞ai është+分詞ne jemi+分詞ju jeni+分詞ata janë+分詞過去完了unë isha+分詞ti ishe+分詞ai ishte+分詞ne ishim+分詞ju ishit+分詞ata ishin+分詞大過去unë qeshë+分詞ti qe+分詞ai qe+分詞ne qemë+分詞ju qetë+分詞ata qenë+分詞未来人称+kam për të u+分詞未来完了人称+kam për të qenë+分詞接続法現在人称+të+直説現在式未完了人称+të+直説未完了現在完了unë të jem+分詞ti të jesh+分詞ai të jetë+分詞ne të jemi+分詞ju të jeni+分詞ata të jenë+分詞過去完了人称+të+直説過去完了条件法現在人称+do të+直説現在式未完了人称+do të+直説未完了現在完了人称+do+接続現在完了過去完了人称+do të+直説過去完了希求法現在人称+u+能動希求法現在現在完了unë qofsha+分詞ti qofsh+分詞ai qoftë+分詞ne qofshim+分詞ju qofshit+分詞ata qofshin+分詞感嘆法現在人称+u+能動感嘆法現在未完了人称+u+能動感嘆法未完了現在完了unë qenkam+分詞ti qenke+分詞ai qenka+分詞ne qenkemi+分詞ju qenkeni+分詞ata qenkan+分詞過去完了unë qenkësha+分詞ti qenkëshe+分詞ai qenkësh+分詞ne qenkëshim+分詞ju qenkëshit+分詞ata qenkëshin+分詞命令法ti afrohuju afrohuni要求法現在人称+le të+直説現在式未完了人称+le të+直説未完了現在完了人称+le+接続現在完了過去完了人称+le të+直説過去完了 +動詞の活用の例(hap=開く=能動態、分詞:hapur。上表と異なる変形のみを掲載)法時制・相一人称単数二人称単数三人称単数一人称複数二人称複数三人称複数直説法現在unë hapti hapai hapne hapimju hapniata hapin未完了unë hapjati hapjeai haptene hapnimju hapnitata hapninアオリストunë hapati hapeai hapine hapëmju hapëtata hapën未来人称+do të+直説現在式ti do të hapëshai do të hapë人称+do të+直説現在式接続法現在人称+të+直説現在式ti të hapëshai të hapë人称+të+直説現在式希求法現在unë hapshati hapshai haptëne hapshimju hapshitata hapshin感嘆法現在unë hapkamti hapkeai hapkane hapkemiju hapkeniata hapkan未完了unë hapkëshati hapkësheai hapkëshne hapkëshimju hapkëshitata hapkëshin命令法現在ti hapju hapni +動詞の活用の例(di=知る=能動態、分詞:ditur。上表と異なる変形のみを掲載)法時制・相一人称単数二人称単数三人称単数一人称複数二人称複数三人称複数直説法現在unë diti diai dine dimëju diniata dinë未完了unë dijati dijeai dintene dinimju dinitata dininアオリストunë ditati diteai ditine ditëmju ditëtata ditën未来人称+do të+直説現在式ti do të dishai do të dijë人称+do të+直説現在式接続法現在人称+të+直説現在式ti të dishai të dijë人称+të+直説現在式希求法現在unë ditshati diçai dittëne ditshimju ditshitata ditshin感嘆法現在unë ditkamti ditkeai ditkane ditkemiju ditkeniata ditkan未完了unë ditkëshati ditkësheai ditkëshne ditkëshimju ditkëshitata ditkëshin命令法現在ti diju dini +動詞の活用の例(them=話す=能動態、分詞:thënë。上表と異なる変形のみを掲載)法時制・相一人称単数二人称単数三人称単数一人称複数二人称複数三人称複数直説法現在unë themti thuaai thotëne themiju thoniata thonë未完了unë thoshati thosheai thoshtene thoshimju thoshitata thoshinアオリストunë thashëti theai thane thamëju thatëata thanë未来人称+do të+直説現在式ti do të thuashai do të thotë人称+do të+直説現在式接続法現在人称+të+直説現在式ti të thuashai të thotë人称+të+直説現在式希求法現在unë thënçati thënçai thëntëne thënçimju thënçitata thënçin感嘆法現在unë thënkamti thënkeai thënkane thënkemiju thënkeniata thënkan未完了unë thënkëshati thënkësheai thënkëshne thënkëshimju thënkëshitata thënkëshin命令法現在ti thuajju thoni
脚注
関連項目
プリズレン連盟 Zotero - 名称はアルバニア語で「極める、使いこなす」という意味の動詞に由来する。
外部リンク