Grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata), ofte kalla vanleg engmarihand, er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.
Systematikk Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet engmarihand på arten og gi eit nytt namn til nominatunderarten, som har fått det lite innarbeidde namnet grasmarihand. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet engmarihand, og mange vel å omtale underarten som «vanleg engmarihand». Artsdatabanken tilrår å bruke grasmarihand. Tidlegare rekna ein blodmarihand som ein egen underart av engmarihand (D. incarnata ssp. cruenta), men i den 8. utgåva av Norsk flora er denne rekna som ein varietet av grasmarihand.
I Sverige er grasmarihand rekna som underart (D. incarnata ssp. incarnata), medan blodmarihand og voksmarihand er rekna som varietetar.
I Danmark reknar ein dynemarihand som ein underart (D. incarnata ssp. lobelii) av engmarihand på linje med grasmarihand, medan voksmarihand er rekna som ein varietet (D. incarnata var. ochroleuca). I tillegg har det vore gjort einskildfunn av ei form (D. incarnata f. hyphaematodes).
I Latvia er grasmarihand rekna som eigen art ved sidan av blodmarihand, medan voksmarihand er rekna som underart av grasmarihand. I Litauen er alle desse tre plasserte på artsnivå, og der er grasmarihand ført opp med underartane D. incarnata ssp. incarnata, D. incarnata ssp. serotina og D. incarnata ssp. haematodes. I Estland er dei to siste, saman med eit par andre, rekna som varietetar av arten engmarihand.
I Nederland skil ein mellom underartane D. incarnata ssp. incarnata, D. incarnata ssp. coccinea og D. incarnata ssp. lobelii. I Belgia reknar ein grasmarihand og dynemarihand (med namnet D. incarnata var. lobelii) som varietetar.
I Polen har ein stundom rekna planter med svært breie blad som varieteten D. incarnata var. macrophylla, og grasmarihand med kvite blomar har blitt registrert som ei form D. incarnata f. alba, men båe er no rekna inn i underarten.
I Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for engmarihand. I Plants of the World Online held ein fast ved dynemarihand, voksmarihand, blodmarihand, ssp. pulchella og ssp. gemmana som underartar.
Utbreiing Grasmarihand veks først og fremst på Austlandet og i Midt-Noreg, så meir og meir spreidd nord til grensa mot Finnmark. Han trivst på kalkrik myr eller strandeng. I Norsk raudliste for artar er underarten vurdert som livskraftig (LC).
Grasmarihand er i Sverige (svensk namn äkta ängsnycklar) rekna som underart, og er ikkje vurdert separat for raudlistestatus. Han er òg rekna som underart i Danmark (status LC, dansk namn kødfarvet gøgeurt) og i Finland (NT) (finsk namn suopunakämmekkä).
Fordelinga på underartar av engmarihand er ikkje fullt ut klarlagd på Dei britiske øyane. Nominatunderarten er i den britiske raudlista oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT) i 2025 på grunn av nedgang i bestanden, medan han lokalt i Wales har status som livskraftig (LC), og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. Han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. I den lokale raudlista for England står han førebels på venteliste (WL) i påvente av meir data. I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).
I Estland er grasmarihand (estisk namn kahkjaspunane sõrmkäpp) vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia er arten (latvisk namn stāvlapu dzegužpirkstīte) vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista. I Litauen er arten (litauisk namn raudonoji gegūnė) vanleg og er rekna som livskraftig.
I Benelux veks arten (nederlandsk namn vleeskleurige orchis, fransk namn orchis incarnat) spreidd i Nederland, men er i tilbakegang. I Flandern i Belgia veks han spreidd, og han er svært sjeldan i Vallonia. I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, kwetsbaar), I Belgia er han rekna som nær truga (NT, bijna in gevaar) i Flandern og kritisk truga (CR, en danger critique) i Vallonia. I Luxembourg er arten i 2025 nedgradert frå kritisk truga til sterkt truga (EN).
I Tyskland er underarten (tysk namn Steifblättrige Fingerwurz) rekna som sårbar (VU, gefährdet). I Polen er underarten (polsk namn kukułka krwista typowa) rekna som nær truga (NT, bliski zagrożenia).
Hybridar I Litauen er det registrert hybridar mellom grasmarihand og voksmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × incarnata ssp. ochroleuca eller Dactylorhiza incarnata nothossp. versicolor). Denne hybriden er òg registrert i Tyskland og i Polen.
Hybridar mellom grasmarihand og skogmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × maculata ssp. fuchsii eller Dactylorhiza ×kerneriorum nothossp. kerneriorum) finst i Noreg på fleire stader, og han er registrert i Sverige (svensk namn hybridnycklar), i Danmark og i Finland. Han veks og spreidd i Storbritannia og Irland, og han er registrert med eitt funn i Estland. Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × maculata ssp. maculata eller Dactylorhiza ×claudiopolitana nothossp. carnea, alternativt Dactylorhiza ×carnea) er ikkje registrert i Noreg, men han finst i Sverige, Danmark og Finland. Han er òg registrert i Storbritannia og Irland, men er sjeldan. I Nederland er denne hybriden (der kalla Dactylorhiza ×carnea) svært sjeldan.
Hybridar mellom grasmarihand og lappmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. lapponica eller Dactylorhiza ×claudiopolitana, alternativt Dactylorhiza ×weissenbachiana) finst fleire stader i Noreg og Sverige, og er registrert i Finland. Dette kan då vere den same som er registrert i Estland mellom grasmarihand og Dactylorhiza russowii (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × russowii). Hybridar med smalmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. sphagnicola) er registrert på det sørlege Austlandet i Noreg og i Sverige. Hybridar med purpurmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×latirella) er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg, i Danmark og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane. Det er òg registrert hybridar med nominatunderarten Dactylorhiza majalis ssp. majalis av kongsmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. majalis eller Dactylorhiza ×aschersoniana nothossp. aschersoniana), i Sverige, i Danmark, i Litauen i Nederland og i Polen. I Danmark er det vidare funne hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. integrata (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. integrata). På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. traunsteinerioides (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. traunsteinerioides, i Yorkshire, Wales og Irland), med Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. occidentalis) og med Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa i England og Wales. Den siste er òg registrert i Nederland (der kalla Dactylorhiza incarnata × praetermissa). I Polen er det registrert ein hybrid mellom grasmarihand og D. ruthei, Dactylorhiza incarnata × ruthei.
Nyare funn av ein hybrid med systermarihand (Dactylorhiza incarnata × sambucina eller Dactylorhiza ×guillaumeae) i Småland i Sverige er ikkje verifiserte.
Grasmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med brudespore (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia vollmannii nothossp. vollmannii). Han er funnen i Røros og Hattfjelldal i Noreg, spreidde stader i Sverige og to gonger i Cornwall.
Referansar
Bakgrunnsstoff
Kategori:Orkidear i Noreg Kategori:Orkidear i Sverige Kategori:Orkidear i Danmark Kategori:Orkidear i Finland Kategori:Orkidear i Storbritannia Kategori:Orkidear i Irland Kategori:Orkidear i Estland Kategori:Orkidear i Latvia Kategori:Orkidear i Litauen Kategori:Orkidear i Nederland Kategori:Orkidear i Belgia Kategori:Orkidear i Luxembourg Kategori:Orkidear i Tyskland Kategori:Orkidear i Polen Kategori:Marihandslekta