Catherine Samba-Panza (fødd Souga; ) er ein sentralafrikansk politikar som tente som overgangspresident i Den sentralafrikanske republikken frå 2014 til 2016. Ho var den første kvinna som tente som statsoverhovud i landet. Før ho vart fungerande president, var ho borgarmeister i Bangui frå 2013 til 2014.
Samba-Panza byrja karrieren sin med å driva eit forsikringsmeklarføretak og arbeida som forkjempar for kvinner sine rettar. I 2003 vart ho vald til visepresident for ein nasjonal forsoningskonferanse, og seinare vald til president for komiteen som skulle gjennomføra tilrådingane frå konferansen. Ho vart utnemnd til borgarmeister i Bangui i 2013, etter at byen var hardt råka av borgarkrigen i Den sentralafrikanske republikken. I 2014 vart ho utnemnd til overgangspresident. Oppgåva hennar var å gjenoppretta stabilitet i landet ved å avvæpna væpna grupper, samstundes som ho la vekt på økonomisk gjenreisning gjennom sysselsetjing og utanlandsk bistand. Perioden hennar tok slutt i 2016. Ho stilte som presidentkandidat i valet i 2020–2021, men nådde ikkje fram.
Tidleg liv og karriere Catherine Souga vart fødd 26. juni 1954 i Fort Lamy i Fransk Tsjad, som det nest eldste av seks sysken. Mora hennar, Henriette Waloma (òg stava Warouma), kom frå Ubangi-Shari – seinare Den sentralafrikanske republikken – medan faren, Barthélémy Djou, var rekneskapsførar frå Fransk Kamerun. Ho vaks opp i N’Djamena til ho var anten 16 eller 18 år gamal, då familien flytta til Bangui i Den sentralafrikanske republikken. I Bangui budde og studerte ho hos morbroren sin, Simon-Pierre Kibanda, ein diplomat som hadde vore sekretær i Utanriksdepartementet før han vart sjef for protokollen frå 1971, og den israelske kona hans, Sonia.
Souga, som hadde byrja på vidaregåande skule i N’Djamena, fullførte utdanninga si ved Lycée Marie-Jeanne Caron i Bangui og tok A4-baccalauréat i 1973 ved Lycée d’État des Rapides. Deretter studerte ho selskapsrett i Bangui. Ho flytta seinare til Paris, der ho studerte journalistikk og juss, og tok i 1981 ein DESS-grad i forsikringsrett ved Panthéon-Assas-universitetet. Etter studia arbeidde Samba-Panza som forsikringsansvarleg ved forsikringsselskapet Préservatrice – Foncière i Paris.
Samba-Panza var gift med sin første ektemann, Jean-Claude Sappot, medan ho studerte og arbeidde i Frankrike. Dei fekk tre barn: Stéphane, Christelle og Jimmy. Ekteskapet enda i skilsmisse.
I 1984 vende ho tilbake til Bangui for å arbeida i det statlege forsikringsselskapet SIRIRI. Seinare gjekk ho til Allianz-dotterselskapet AGF Centrafrique Assurances, der ho arbeidde frå 1989 til 2007. Samba-Panza grunnla òg sitt eige meklarføretak, CSP Assurances-Conseils, men skal ha opplevd at korrupsjon gjorde det vanskeleg å driva verksemd i landet. På slutten av 2000-talet vart ho tilsett i meklarfirmaet Gras Savoye, der ho var administrerande direktør fram til 2013.
I 1998 gifta ho seg på nytt, med Cyriaque Samba-Panza, ein tidlegare regjeringsmedlem i Den sentralafrikanske republikken som tidsskriftet Jeune Afrique omtala som ein «velkjend politisk figur» i landet. Cyriaque Samba-Panza har hatt fleire regjeringsverv under dei tidlegare presidentane og , mellom anna som statssekretær for planlegging, statistikk og internasjonalt samarbeid frå 1987. Aktivisme og politisk karriere Samba-Panza engasjerte seg òg i sivilsamfunnet og arbeidde med ikkje-statlege organisasjonar. Ho la særleg vekt på arbeidet for kvinner sine rettar. Ho knytte seg til kvinneorganisasjonen Association of Women Lawyers of Central Africa, der ho arbeidde for fleire kvinner i styresmaktene, støtte til offer for seksuell vald og avskaffing av kvinneleg kjønnslemlesting. Samba-Panza har òg teke til orde for økonomisk støtte til kvinner i Afrika, og kravd at afrikanske styresmakter må gjera meir for å støtta kvinneeigede verksemder. Ho har sagt at ho sjølv unngjekk noko av diskrimineringa kvinner møter fordi ho «alltid har vore ein stridar», og ho har beklaga at mange kvinner i Den sentralafrikanske republikken «ikkje kjenner rettane sine og difor ikkje kan forsvara dei».
Ho fekk sitt første politiske verv i 2003, då president utnemnde henne til visepresident for ein nasjonal forsoningskonferanse etter at han tok makta i eit kupp. Seinare vart ho vald til leiar for komiteen som skulle setja i verk tilrådingane frå konferansen. Borgarmeister i Bangui Samba-Panza vart utnemnd til borgarmeister i Bangui i mai 2013 av regjeringa til , etter at han tok makta i eit kupp. Ho tiltrådde 14. juni 2013. Sjølv om ho var kristen, vart utnemninga akseptert av både den muslimske Séléka-rørsla og den kristne Anti-balaka-grupperinga, på grunn av ryktet hennar for nøytralitet. Som borgarmeister sa ho at ho ville trekkja seg så snart det vart halde val.
Som mellombels borgarmeister fekk ho ansvaret for å byggja opp att byen etter øydeleggingane frå borgarkrigen. Alle midlar og forsyningar var plyndra, og store delar av infrastrukturen var øydelagd. Strategien hennar for å løyse finansieringsproblema inkluderte skatteauke og å søkja utanlandsk bistand. For dette arbeidet vart ho kjend som «den modige borgarmeisteren». Ho vart etterfølgd av , utnemnd 14. februar 2014.
Overgangspresident Tiltreding
Etter ei opptrapping av konflikten trekte Djotodia seg etter ni månader ved makta. Samba-Panza vart vald til mellombels president, og erstatta fungerande president . Ho vart vald frå ei liste på åtte kandidatar som måtte prova at dei ikkje hadde band til korkje Séléka eller Anti-balaka. Samba-Panza har seinare sagt at ho tok imot vervet fordi ho «ikkje kunne stå og sjå på medan landet fall i kaos». Oppmodinga hennar om dialog mellom partane vart godt motteken. Etter å ha slått i ein andre valomgang med 75 mot 53 røyster, sa ho:
Samba-Panza vart teken i eid som president 23. januar 2014, med mandat fram til neste val, planlagt i 2015. Same dagen som innsetjinga hennar vart rundt seksten menneske drepne i vald i utkanten av hovudstaden. Utnemninga hennar vart sett på som eit positivt brot av observatørar og utanlandske investorar, sidan ho vart vald på grunnlag av folkeleg støtte og ikkje gjennom maktbruk.
Samba-Panza tok over i ein periode prega av lovløyse og religiøs vald mellom kristne og muslimar, der styresmaktene i praksis hadde mist kontrollen over landet. Ho peikte på fattigdom og sviktande styring som årsaker til konflikten. Ved tiltredinga vart ho den første kvinna som vart president i landet. På det tidspunktet var ho eit av berre tre kvinnelege statsoverhovud i Afrika, etter Ellen Johnson Sirleaf i Liberia og Joyce Banda i Malawi. Samba-Panza har omtalt Johnson Sirleaf som eit førebilete. Rolla hennar som kvinneleg leiar i ei krisetid vart sett på som symbolsk, og mange meinte at ei kvinne og mor kunne vera betre rusta til å skapa fred mellom stridande grupper. Difor fekk ho kallenamnet «Mor mot». Ho nytta medvite ei moderleg rolle, i trua på at dette var meir effektivt for å fremja fred enn ein tradisjonell leiarstil.
Presidentperioden
Som president erklærte Samba-Panza at dei viktigaste prioriteringane hennar var tryggleik og sysselsetjing. Ho meinte desse var tett knytte saman, sidan tidlegare opprørarar stod utan arbeid og framleis kunne utøva vald. Ho skildra måla sine som «å gjenoppretta fred og stabilitet, styrkja økonomien og gradvis få rettsstaten på plass att». Ho hevda at ho ikkje hadde politisk slagside, sidan bakgrunnen hennar låg i sivilsamfunnet og ikkje i partipolitikken, og ho førte ein tydeleg kamp mot korrupsjon basert på erfaringane sine frå privat sektor.
Sidan staten mangla eigne midlar, var regjeringa hennar heilt avhengig av utanlandsk bistand. Samba-Panza ynskte den franske intervensjonen velkomen, men peikte samstundes på at overgrep utførte av enkelte franske soldatar måtte handsamast individuelt og ikkje tilskrivast heile styrken.
, ein kristen, vart utnemnd til statsminister under presidentperioden hennar. I august 2014 erstatta ho han med , ein muslim. Sidan Séléka ikkje hadde band til Kamoun, truga rørsla med å boikotta regjeringa og trekkja seg frå våpenkvila. I juni 2015 gav Samba-Panza løyve til å oppretta ein spesialdomstol for alvorlege internasjonale brotsverk utførte sidan 2003, i samarbeid med SN.
Ein ny valdsspiral i september 2015 førte til at hundrevis av demonstrantar kravde avgangen hennar, og Human Rights Watch konkluderte ved årsskiftet med at administrasjonen hennar hadde «streva med å skapa tryggleik». Kritikarar meinte presidentperioden hennar ikkje innfridde dei høge forventningane ho skapte.
Presidentvalet i 2015 var opphavleg sett til februar, men som mellombels president kunne ho ikkje stilla. Valet vart utsett fleire gonger på grunn av vald i hovudstaden, før det endeleg vart halde i desember 2015. Uregelmessigheiter førte til ein ny valomgang i februar 2016. Ved slutten av perioden sin meinte ho at fleire mål stod ufullførte, mellom anna avvæpning og reintegrering av militante grupper, tryggleiksreform, humanitær innsats og nasjonal forsoning. Under avvæpningsprosessen avviste ho bruk av vald mot dei som ikkje leverte inn våpena sine. Samba-Panza sat som president til 30. mars 2016, då Faustin-Archange Touadéra vart teken i eid som etterfølgjaren hennar.CAR presidential election: Faustin Touadera declared winner BBC News, 20. februar 2016
Tida etter presidentskapet
Samba-Panza vart buande i Bangui etter at ho gjekk av, og ho heldt fram med å vera engasjert som rådgjevar for styresmaktene, særleg innan fredsmekling. Ho vart valobservatør for Carter Center og overvaka val i mellom anna Liberia, Senegal og Den demokratiske republikken Kongo. Ho fekk òg leiarroller i mellomstatlege organisasjonar, mellom anna som president for Pan African Women’s Leadership Observatory og som medleiar for Den afrikanske unionen sitt nettverk for konfliktførebygging og mekling.
Den 28. august kunngjorde Samba-Panza at ho stilte som kandidat i presidentvalet i 2020. Ho grunngav kandidaturet med at «mange frå heile det politiske spekteret» hadde oppmoda henne til å stilla, og peikte på at ho frivillig trekte seg i 2016 som eit prov på tillit. Valprogrammet hennar fokuserte på tryggleik og økonomisk utvikling, og ho meinte etterfølgjaren hennar hadde mislukkast på desse områda. Ho var den einaste kvinna som stilte til val. Samba-Panza lukkast ikkje, og fekk 5 526 røyster, tilsvarande 0,86 % av dei avlagde røystene.
I januar 2021 var ho ein av fleire opposisjonelle politiske leiarar som fekk utreiseforbod. Ho fekk inga forklaring då, men styresmaktene opplyste seinare at det fanst pågåande etterforskingar mot opposisjonsleiarar for påståtte band til væpna grupper.
Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Catherine Samba-Panza» frå , den 27. januar 2026.
Kategori:Sentralafrikanske politikarar Kategori:Sentralafrikanske presidentar Kategori:Første kvinnelege stats- og regjeringsleiarar