Milka Planinc () var ein kroatisk kommunistisk politikar som var statsminister i Jugoslavia frå 1982 til 1986. Ho var den første og einaste kvinna som har hatt dette embetet. Planinc var òg den første kvinnelege regjeringssjefen i ein diplomatisk anerkjend sosialistisk stat i Europa.

Tidleg liv Planinc vart fødd som Milka Malada i ein etnisk blanda familie med kroatisk og serbisk bakgrunn i Žitnić, ein liten landsby nær Drniš i Dalmatia, i det som i dag er Kroatia. Ho gjekk på skule fram til utbrotet av andre verdskrigen, som avbraut utdanninga hennar. I 1941 melde ho seg inn i Kommunistisk ungdomsforbund. Dette året vart avgjerande både for Planinc og for landet hennar. Nazi-Tyskland invaderte Jugoslavia og delte landet mellom tyske, italienske, ungarske og bulgarske okkupasjonsmakter. Kort tid etter vart ei motstandsrørsle, kjend som partisanane, danna under leiing av Josip Broz Tito. Planinc venta utolmodig på dagen då ho ville bli gammal nok til å slutte seg til Det antifascistiske rådet for nasjonal frigjering av Jugoslavia. Som 19-åring slutta Planinc seg til partisanane og vart særs lojal mot Tito. I 1944 vart ho medlem av Forbundet av kommunistar i Jugoslavia. Ho vart fylkeskommissær i den 11. dalmatiske slagbrigaden, der oppgåva hennar var å undervise i partiet sine prinsipp og retningsliner og å sikre partilojalitet. Planinc arbeidde i fleire år for partisanane og kommunistpartiet, og då dei fekk kontroll over heile regionen, melde ho seg inn ved Den høgare administrasjonsskulen i Zagreb for å halde fram utdanninga si. Partisankommandanten Simo Dubajić, sjølv skulda for krigsbrotsverk, hevda seinare at Planinc var involvert i massakren ved Kočevski Rog etter krigen."Kardelj's dispatches found", B92 Planinc avviste skuldingane frå Dubajić og kalla dei politisk spekulasjon. Ho tok personleg til orde for at desse brotsverka burde etterforskast og handsamast rettsleg og vitskapleg.Milka Planinc: Partizanski i Domovinski rat su antifašistički Jutarnji list, 1. september 2010.

I 1950 gifta ho seg med ingeniøren Zvonko Planinc. Dei fekk ein son og ei dotter.

Politisk karriere Planinc byrja å byggje ein heiltidskarriere innan Forbundet av kommunistar i Kroatia. Ho spesialiserte seg innan utdanning, agitasjon og propaganda, og i 1959 vart ho vald inn i den kroatiske sentralkomiteen, partiet sitt utøvande organ.

Etter å ha hatt ulike stillingar i Zagreb – mellom anna som sekretær for folkeforsamlinga i Trešnjevka i 1957 og som sekretær for kulturelle saker i byen Zagreb i 1961 – vart ho sekretær for bykomiteen til Forbundet av kommunistar i Zagreb. I 1963 vart ho sekretær for utdanning i Den sosialistiske republikken Kroatia, ei stilling ho hadde fram til 1965.

Større anerkjenning i partiet kom først i 1966, då ho vart vald inn i presidiet til Forbundet av kommunistar i Kroatia (LCC), og seinare til den utøvande komiteen i 1968. Ho tente som president for forsamlinga i Den sosialistiske republikken Kroatia frå 1967 til 1971.

Etter hendingane under den kroatiske våren vart leiarskapen i LCC fjerna, og Planinc vart president for sentralkomiteen i 1971. Ho tok avgjerda om å arrestere mellom andre Franjo Tuđman, Marko Veselica, Dražen Budiša, Šime Đodan og Vlado Gotovac, som alle hadde teke del i den kroatiske våren. Ho var leiar for Forbundet av kommunistar i Kroatia fram til 1982.

Då Tito døydde i 1980, etterlet han seg ein plan for eit roterande presidentskap, der leiaren skulle kome frå kvar føderal eining etter tur. Den 29. april 1982 godkjende den føderale konferansen til Den sosialistiske alliansen av arbeidande folk i Jugoslavia ei liste over statsrådar som Planinc hadde lagt fram. Den 15. mai 1982 utnemnde ei felles samling av dei to kammera i nasjonalforsamlinga henne til leiar for Det føderale utøvande rådet, og ho vart dermed statsminister.Stankovic, Slobodan. Yugoslavia's New Federal Government Formed. 6. mai 1982. Blinken Open Society Archives (vitja 15. april 2008) Ho vart den første kvinna som fekk eit så høgt embete i landet si 64 år lange historie.

Planinc sette saman ei ny regjering med 29 medlemer. Alle medlemmene var nye, bortsett frå fem som hadde vore med i den førre regjeringa.

Ho tente som president for Det føderale utøvande rådet (statsminister) i Jugoslavia frå 1982 til 1986. Perioden hennar som statsminister er hugsa som tida då styresmaktene endeleg tok fatt på å regulere utanlandsgjelda til SFR Jugoslavia og byrja å betale henne ned. For å skaffe nødvendige middel innførte regjeringa hennar strenge økonomiske tiltak over fleire år.

Grunnlova av 1974 hadde gjeve sentralstyresmaktene svært avgrensa makt, sidan mykje av styret var delt mellom dei einskilde republikkane. Planinc prøvde å styrkje sentralmakta att og å byggje internasjonale alliansar gjennom vitjingar til Storbritannia, USA og Sovjetunionen. Sjølv om vitjingane til Washington, D.C. gav lovnader om økonomisk støtte, vart vitjinga til Moskva skildra som ei reise der «ingenting vart vunne, og ingenting vart tapt».

Planinc tilbydde seg å gå av i oktober 1985, men dette vart ikkje godteke.Meier, Viktor; Yugoslavia: a history of its demise, Routledge, 1999. (p. 15) Den 12. februar 1986 sende regjeringa hennar ein førespurnad til Det internasjonale valutafondet om avansert overvaking.Boughton, James M.; Silent revolution: the International Monetary Fund, 1979-1989, International Monetary Fund, 2001. (p. 433) Førespurnaden vart godkjend ein månad seinare. Perioden hennar enda i mai 1986, og kort tid etter vart ho medlem av sentralkomiteen i Forbundet av kommunistar i Jugoslavia.

Seinare liv Planinc levde resten av livet gjennom dei jugoslaviske krigane og samanbrotet av kommunismen i Europa. I 1993 døydde ektemannen hennar, og i 1994 tok sonen hennar, Zoran, sitt eige liv.

Frå slutten av 1990-åra og fram til ho døydde, var Planinc avhengig av rullestol og forlét sjeldan heimen sin."Milka Planinc: Partisan and Homeland wars are anti-fascist", Jutarnji list Ho budde i Zagreb fram til ho døydde 7. oktober 2010, 85 år gammal."Preminula Milka Planinc", Index.hr; vitja 16. oktober 2016. Ho vart gravlagd på Mirogoj gravlund i Zagreb.Gradska groblja Zagreb: Milka Planinc, Mirogoj RKT-51-II/I-202

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Milka Planinc» frå , den 27. januar 2026.

Litteratur , . Skard, Torild (2014) "Milka Planinc" in Women of Power - Half a century of female presidents and prime ministers worldwide. Bristol: Policy Press, .

Kategori:Jugoslaviske politikarar Kategori:Første kvinnelege stats- og regjeringsleiarar