mini|Ein amerikansk sommarfugl (Common buckeye, Junonia coenia) med tydelege augeflekkar.
Sommarfuglar eller fivrelde er med over 120 000 beskrivne artar ei av dei større gruppene mellom insekta. Ved sida av dei fargesprakande og vakre dagsommarfuglane høyrer òg mange meir nøytrale og ofte natt- eller skymingsaktive artar til sommarfuglane. Desse «nattsvermarane» eller «møllaneen», som dei ofte blir summerte som, utgjer hovudvekta (92 %) av sommarfuglane, men er ikkje rekna som noka naturleg gruppe.
Eit avleidd fellestrekk for alle sommarfuglar er at vengene er dekt med små skjel. Det er desse som mogeleggjer dei fantastiske fargespela hos dagsommarfuglane, men dei finst altså òg i møll, om enn i ofte litt mindre fargesprakande utgåver. Òg mangelen av cerciane og av det midterste medianauget er eigenskapar som oppstod i stamarten til sommarfuglane.
Dagsommarfuglane sin lange, samanrulla sugesnabel var derimot ikkje til stades i stamarten til sommarfuglane. Mange møllgrupper har framleis bitande munndeler, noko som òg gjeld alle larver. Evolusjonært sett skjedde ikkje danninga av sugesnabelen som ei enkel hending, men i mange små steg, som kan rekonstruerast ved å undersøke korleis munndelane er bygd i dei ulike «greinene» i sommarfuglane sitt stamtre.
Dei første stega skjedde i stamarten til Glossata, der galea, ein del av maxillen («underkjeven»), vart omdanna til ein enkel sugesnabel. Mandiblane («overkjeven») tapte samtidig ledda sine, blei mindre og funksjonsudyktige. Snabelen var utan eigen muskulatur til å byrje med, men fekk eigne musklar i stamarten til Myoglossata. Det var derimot først i stamarten til Ditrysia at sugesnabelen òg fekk skråstilte musklar, noko som gjorde den så rørleg som den f.eks. er i dagsommarfuglane.
I Noreg har ein funne 2 200 sommarfuglartar.
Inndeling og evolusjon
Sommarfuglane sitt stamtre er litt spesielt i at det består av mange små greiner «nedst» i treet (som stort sett ikkje har fått norske, men berre vitskaplege namn), mens dei mest artsrike gruppene er konsentrerte lenger «oppe» i stamtreet. Den følgjande oversikta framstiller slektskapstilhøva mellom delgruppene i hierarkisk skrivemåte: Kjevesommarfuglar (Micropterigidae, Zeugloptera) - 160 artar, fem i Noreg
[Gruppe utan namn]
Agathiphaga (Agathiphagidae) - to artar, Australia og øyar i Stillehavet [Gruppe utan namn] Heterobathmia (Heterobathmiidae) - ni artar, Chile og Argentina Glossata: Purpurmòl (Eriocraniidae, Dacnonypha) - 26 artar, sju i Noreg Coelolepida: Acanthopteroctetidae - fem artar, USA og Ukraina [Gruppe utan namn] Lophocorona (Lophocoronidae) Myoglossata: Neopseustidae Neolepidoptera: Exoporia: Mnesarchaea - 15 artar, New Zealand Hepialoidea Rotetarar (Hepialidae) - 570 artar, seks i Noreg Anomosetidae - berre éin art, Australia Neotheoridae - berre éin art, Brasil Palaeosetidae - sju artar, Sør-Amerika og Søraust-Asia Prototheoridae - 13 artar, sørlege Afrika Heteroneura (Frenata): Nepticuloidea: Dvergmøll (Nepticulidae) - 800 artar, 62 i Noreg Snømøll (Opostegidae) - ca. 100 artar, to i Noreg Eulepidoptera: Incurvarioidea Cecidosidae - tolv artar, Sør-Amerika, Afrika og New Zealand Crinopterygidae - éin art. Middelhavsområdet Bladholmøll (Heliozelidae) - 100 artar, tre i Noreg Flekkmøll (Incurvariidae) - 100 artar, åtte i Noreg Svepemøll (Adelidae) - 300 artar, 14 i Noreg Knuppmøll (Prodoxidae) - 75 artar, sju i Noreg [Gruppe utan namn] Palaephatidae - 60 artar, sørlege halvkule Andesianidae - nyleg oppdaga, tre artar, sørlege Sør-Amerika Luggmøll (Tischeriidae) - 100 artar, fire i Noreg Ditrysia (med bl.a. bladminér-, ekte, gras-, halv-, sekk-, og spinnmøll, glasvenger, sekkspinnarar, storsommarfuglar, tresommarfuglar og viklarar)
Utover desse slektskapsgruppene har ein del kunstige grupper vore i bruk i den tradisjonelle systematikken. Dei mest kjende av desse er: «Aglossata» (for alle sommarfuglar som ikkje høyrer til Glossata), «Homoneura» eller «Jugata» (for alle sommarfuglar som ikkje høyrer til Heteroneura eller Frenata), «Monotrysia» (for alle Heteroneura som ikkje høyrer til Ditrysia), nattsvermarar, «Heterocera» (for alle sommarfuglar som ikkje høyrer til dagsommarfuglane), småsommarfuglar, «Microlepidoptera» (for alle sommarfuglar som ikkje høyrer til storsommarfuglane).
For å nemne nokre evolusjonære nyvinningar som skjedde i stamtreet til sommarfuglane, blei skjelene på vengene «forfina» i stamarten til Coelolepida. (Dei fekk små holrom, som ein kan sjå under mikroskopet.)
I stamarten til Neolepidoptera (ordrett omsette «nysommarfuglar») blei hjernen forstørra ved at det smelta saman med ganglionet under svelget. Dessutan blei puppane sine kjevar urørlege, mens puppane til dei tidlegare greinene i sommarfuglane sitt stamtre stadig hadde funksjonsdyktige kjevar.
Systergruppa til sommarfuglane er vårfluene. Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Sommarfuglar» frå , den 17.09.2007.
Bakgrunnsstoff
Lepidoptera.no. - database for registrering av bilete og funn av sommarfuglar i Noreg
Kategori:Sommarfuglar